MTA ga kirish
Axborot va ma'lumot
ma'lumot va information — computing va qaror qabul qilish sohasidagi eng muhim tushunchalardan biridir. ma'lumot deb strukturaga ega bo'lmagan ma'lumotlarga aytiladi: matn, kuzatuvlar, tasvirlar, belgilar va tavsiflar. Information esa qayta ishlangan, tartibga solingan va strukturalangan datani anglatadi. U faktlarga kontekst beradi va qaror qabul qilishni osonlashtiradi.
Ma'lumot nima?
Ma'lumot — bu xom (raw) va tartibga solinmagan fakt bo'lib, ma'noga ega bo'lishi uchun qayta ishlanishi (processing) talab etiladi. Uni ma'lumotnoma yoki tahlil uchun to'plangan faktlar va statistik ko'rsatkichlar sifatida qarash mumkin.
Ma'lumot — bu axborotning alohida birliklari. Analitik jarayonlarda data o'zgaruvchilar (variables) orqali ifodalanadi. Ma'lumot har doim inson yoki mashina tomonidan interpretatsiya qilinadi va shundan so'ng ma'no kasb etadi. Ya'ni, data o'z-o'zicha ma'nosizdir. Data tarkibida xom holatdagi raqamlar, iboralar va belgilar bo'ladi.
Ma'lumot turlari
Data ikki turga bo'linadi:
- Quantitative — miqdoriy, ya'ni raqamli ma'lumot: vazn, bo'y va hokazo.
- Qualitative — sifatiy, ya'ni raqamli bo'lmagan ma'lumot: fikrlar, idroklar (perceptions) va hokazo.
Axborot nima?
Axborot — bu strukturalangan, tartibga solingan va qayta ishlangan data bo'lib, uni kerakli odam uchun dolzarb va foydali qiladigan kontekstda taqdim etiladi. Ma'lumot esa shaxslar, joylar yoki boshqa masalalarga oid xom faktlar va ko'rsatkichlar bo'lib, raqamlar, harflar yoki belgilar ko'rinishida ifodalanadi.
Axborot — bu tushunarli shaklga o'zgartirilgan va tasniflangan bilim bo'lib, undan qaror qabul qilish jarayonida foydalanish mumkin. Qisqacha aytganda, bilim muloqotda maqsadli ma'no kasb etganda, u information deb ataladi. U xabar beradi va, mohiyatan, aniq bir savolga javob taqdim etadi. Uni turli manbalardan olish mumkin: gazetalar, internet, televidenie, odamlar, kitoblar va boshqalar.
Ma'lumot va Axborot o'rtasidagi farq
| Tamoyil | Ma'lumot | Axborot |
|---|---|---|
| Ta'rif | Ma'lumot — strukturaga ega bo'lmagan ma'lumot: matn, kuzatuvlar, tasvirlar, belgilar va tavsiflar. Boshqacha aytganda, data aniq bir vazifani bajarmaydi va o'z-o'zicha ma'noga ega emas. | Axborot — qayta ishlangan, tartibga solingan va strukturalangan Ma'lumot. U faktlarga kontekst beradi va qaror qabul qilishni osonlashtiradi. Ya'ni, Axborot — bu biz uchun mantiqiy bo'lgan qayta ishlangan Ma'lumot. |
| Maqsad | Ma'lumot — g'oya va xulosalarni shakllantirishga yordam beradigan o'zgaruvchilar. | Axborot — ma'noga ega data. |
| Tabiati | Ma'lumot — matn va raqamli qiymatlar. | Axborot — haqiqiy Ma'lumotning tozalangan (refined) shakli. |
| Bog'liqlik | Ma'lumot informationga bog'liq emas. | Axborot esa dataga bog'liq. |
| O'lchov | Ma'lumotning o'lchov birligi — bit va bayt. | Axborot ma'noli birliklarda o'lchanadi: vaqt, miqdor va hokazo. |
| Struktura | Jadval ko'rinishidagi data, grafiklar va Ma'lumot daraxtlari (Ma'lumot trees) sifatida oson strukturalanadi. | Axborot til, g'oyalar va fikrlar shaklida ham strukturalanishi mumkin. |
| Maqsadlilik | Ma'lumot hech qanday aniq maqsadga ega emas. | Axborot datani interpretatsiya qilish orqali berilgan ma'noni tashiydi. |
| Bilim darajasi | Bu — quyi darajadagi (low-level) bilim. | Bu — bilimning ikkinchi darajasi. |
| Qaror qabul qilish | Ma'lumot qaror qabul qilishga bevosita yordam bermaydi. | Axborot qaror qabul qilishga bevosita yordam beradi. |
| Ma'no | Ma'lumot — o'z-o'zicha ma'nosi bo'lmagan faktlar to'plami. | Axborot o'sha faktlarni kontekstga joylashtiradi. |
| Misol | Ma'lumotga misol: talabalarning test natijalari. | Axborotga misol: shu datadan kelib chiqqan sinfning o'rtacha bali. |
Ma'lumot va Axborot misollari
Ma'lumot misollari
- Temperature Readings (harorat o'lchovlari): kun davomidagi haroratni ifodalovchi raqamlar, masalan 72°F, 68°F, 75°F.
- Student Grades (talaba baholari): talabalar testda olgan raqamli ballar ro'yxati, masalan 85, 92, 78.
- Stock Prices (aksiya narxlari): kompaniya aksiyasining kunlik yopilish narxlari, masalan $50.25, $48.90, $52.10.
Axborot misollari
- Weather Report (ob-havo ma'lumoti): harorat o'lchovlari asosida ob-havo hisoboti shakllantiriladi.
- Grade Average (o'rtacha ball): talaba baholari asosida sinfning o'rtacha bali hisoblab chiqiladi.
- Market Analysis (bozor tahlili): aksiya narxlaridan kelib chiqib, "bugun fond bozori biroz o'sdi" degan xulosa chiqariladi.
Har bir holatda xom Ma'lumot (harorat o'lchovlari, talaba baholari, aksiya narxlari) qayta ishlangan, tahlil qilingan va tegishli kontekstda taqdim etilgandan so'ng ma'noli Axborotga aylanadi.